जळगावच्या मातीला आहे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाचा जाज्वल्य इतिहास

जळगाव लाईव्ह न्यूज । छत्रपती शिवाजी महाराजांनी (Chhatrapati Shivaji Maharaj) आग्रा (Agra) येथून सुटका करुन घेतल्यानंतर ते बऱ्हाणपूरमार्गे रायगडावर पोहचले होते. या प्रवासाचा मार्ग खान्देशच्या (Khandesh) सीमेवरुन होता, हे आपणा सर्वांना माहित आहेच. मात्र छत्रपती शिवाजी महाराजांसह छत्रपती संभाजी महाराज (Chhatrapati Sambhaji Maharaj) यांचा देखील पदस्पर्श जळगाव (Jalgaon) जिल्ह्याला झाला आहे. मोगलांना मदत करणाऱ्या इंग्रजांना धडा शिकविण्यासाठी संभाजी महाराजांनी धरणगाव येथील इंग्रजांच्या वखारीवर भीषण हल्ला करुन इंग्रज सैन्याची दाणदाण उडवली होती. त्यापाठोपाठ पारोळा तालुक्यातील बहादरपूर येथील पेठेवर स्वारी करून मोगलांची आर्थिक कंबर तोडली होती.

जेव्हा आपण छत्रपती संभाजी महाराजांच्या देदीप्यमान कारकीर्दीचा विचार करतो, तेव्हा अनेकांच्या डोळ्यासमोर रायगड किंवा सह्याद्रीचे कडे येतात. पण खूप कमी लोकांना हे माहीत आहे की, जळगाव जिल्ह्याने स्वराज्याच्या दुसऱ्या छत्रपतींचा तो धगधगता पराक्रम जवळून अनुभवला आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर स्वराज्य संपवण्याचे स्वप्न उराशी बाळगून औरंगजेब अफाट सैन्य घेऊन दक्षिणेत उतरला होता. त्याला उत्तर देण्यासाठी संभाजी महाराजांनी शत्रूच्या प्रदेशात घुसून त्याला आर्थिक तडाखा देण्याचे ठरवले. याच रणनीतीचा एक भाग म्हणून महाराजांनी आपली नजर वळवली ती म्हणजे ‘खान्देश’वर. खान्देश हा त्याकाळी मोगलांच्या रसद पुरवठ्याचा मुख्य मार्ग होता.

धरणगावच्या वखारीवर हल्ला आणि इंग्रजांची दाणादाण

त्याकाळी धरणगाव हे कापूस आणि कापड व्यापाराचे मोठे केंद्र होते आणि तिथे इंग्रजांची एक महत्त्वाची वखार होती. इंग्रज छुप्या रीतीने मोगलांना मदत करत होते. हे लक्षात येताच संभाजी महाराजांच्या सैन्याने धरणगावावर जोरदार हल्लाबोल केला. इंग्रज अधिकारी सॅम्युअल एस्टन्स याने लिहून ठेवलेल्या पत्रांनुसार, मराठा सैन्याचा वेग इतका प्रचंड होता की इंग्रजांना सावरून प्रतिकार करण्याची संधीच मिळाली नाही. या धडक्याने केवळ मोगलच नव्हे, तर पाश्चात्य सत्ताही हादरून गेल्या होत्या.

बहादरपूरची पेठ आणि मोगलांची नाचक्की

पारोळा तालुक्यातील बहादरपूर हे त्याकाळी प्रचंड श्रीमंत ठिकाण मानले जाई. मोगलांच्या अनेक सरदारांची आणि व्यापाऱ्यांची मालमत्ता इथे एकवटलेली होती. संभाजी महाराजांनी या पेठेवर स्वारी करून मोगलांची आर्थिक कंबरच तोडली. बुऱ्हाणपूरच्या मुख्य मोहिमेआधी बहादरपूर आणि आसपासच्या परिसरात मराठ्यांनी जो दरारा निर्माण केला, त्यामुळे मोगल सैन्य सैरावैरा पळू लागले होते.

स्थानिक भौगोलिक लाभ आणि रणनीती

जळगाव जिल्ह्यातील तापी नदीचे खोरे, सातपुड्याच्या रांगा आणि इथल्या खिंडींचा वापर शंभूराजांनी गनिमी काव्यासाठी अत्यंत खुबीने केला. मोगलांना वाटले होते की मराठे केवळ किल्ल्यांवर लढतील, पण संभाजी महाराजांनी खानदेशच्या मैदानी प्रदेशात आपल्या घोडदळाच्या साह्याने मोगलांना पाणी पाजले. यामुळे औरंगजेबाला आपली रणनीती बदलावी लागली आणि त्याचा बराचसा वेळ आणि सैन्य या प्रदेशातील बंड शमवण्यातच खर्च झाला.

आज आपण जेव्हा जळगाव, धरणगाव किंवा पारोळ्यावरून जातो, तेव्हा इथल्या वास्तूंमध्ये आणि मातीमध्ये तो पराक्रम दडलेला आहे. इंग्रजांच्या दप्तरातील ऐतिहासिक नोंदी आजही या घटनेची साक्ष देतात. जळगावचा हा ऐतिहासिक वारसा केवळ पुस्तकात बंद न राहता, तो प्रत्येक घराघरात पोहोचणे ही काळाची गरज आहे.